نسخه چاپی نسخه چاپی

دو کارکرد مهم احزاب سیاسی

روزنامه اعتماد / پنجشنبه ۲۴ تیرماه ۹۵

این هفته جلسات هیات رییسه کنفرانس بین‌المللی احزاب سیاسی آسیایی در تهران برگزار شد و آنان دیدارهای متعددی هم با مسوولان سرشناس کشور ما داشتند. در این دیدارها سخنان خوب و ایده‌های جذابی برای فعال شدن احزاب سیاسی در همه کشورهای عضو این کنفرانس مطرح شد. یکی از عبارات از نظر بنده پرمحتوا را آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی‌ در دیدار با آنان مطرح کرد که بنا دارم در این مختصر توضیحاتی را در شرح آن بنگارم. ایشان در دیدار با هیات رییسه کنفرانس گفته‌اند: «اگر احزاب در کشورهای مختلف قوی نباشند، جای آنها را تروریسم می‌گیرد و سیستم‌های استبدادی در کشور‌ها حاکم می‌شود.»

حزب یک مفهوم غربی و دست‌کم یک نهاد مدرن محسوب می‌شود و به همین دلیل، بسیاری معتقدند بومی کردن آن ناممکن است و با مبانی اعتقادی ما سازگار نیست. البته این ادعا که نمی‌توان سازوکار تحزب را در جامعه دینی به استخدام درآورد، حاصل قرائت خاصی از دین است که مطابق آن، همه ارزش‌ها و روش‌ها و ساختارها و سیاست‌های خرد و کلان مورد نیاز تشکیل یک جامعه و حکومت را می‌توان از متن دین استخراج کرد و نیازی به استفاده از مفاهیم مدرن نیست. به باور معتقدان این نظر، مفاهیم مدرن دارای خاستگاه اومانیستی و سکولاریستی هستند و نمی‌توانند با مفاهیم دینی و اساسا با دینداری جمع شوند و به همین دلیل آنان به نفی این مفاهیم مدرن حکم می‌کنند.

در مقابل این نظر، کسانی هستند که بسیاری از مفاهیم مدرن و غربی را قابل گزینش و اخذ می‌دانند و آن مفاهیم و نهادها را حاصل عقل جمعی بشر در اداره جوامع تلقی می‌کنند و به آنان به عنوان ظروفی می‌نگرند که می‌تواند محتوای دینی و اسلامی را هم در بر بگیرد. از این دیدگاه تجربه تحزب در کشورهای دیگر، فرصتی برای همه کشورها از جمله ایران است که می‌تواند در جامعه دینی و مبتنی بر اصل ولایت فقیه هم مورد توجه قرار گیرد و دستاوردهای مناسبی را برای مردم ما به ارمغان آورد.

احزاب کارآمد در کشورهای باسابقه تحزب، کارکردهای زیادی دارند:

– شور سیاسی و میل به مشارکت مردم در امور سیاسی را ایجاد می‌کنند.

– شعور سیاسی و مشارکت آگاهانه مردم در سرنوشت خودشان را پدید می‌آورند.

– اقدام به تربیت کادرهای باتجربه حزبی و افراد توانمند برای اداره کشور می‌کنند.

– برنامه برای سامان‌دهی و اداره کشور تهیه کرده و آن را برای جلب آرای مردم ارایه می‌دهند.

– به مثابه دولت سایه، بر کار دولت و حاکمان نظارت می‌کند و قدرت حاکم را مورد رصد و نقد خود قرار می‌دهند.

– چون احتمالا خودشان در مقطعی به قدرت می‌رسند، اجازه ورود هر گونه مطالبه غیرمنطقی و ناممکن را به درون سیستم نمی‌دهند بلکه سعی در منطقی و معقول کردن مطالبات عمومی دارند.

می‌توان کارکردهای دیگری را هم برای احزاب برشمرد اما در سخنان جناب هاشمی‌رفسنجانی بر دو نکته مهم تاکید شده است که بجاست همین دو کارکرد را برجسته‌تر مورد توجه قرار دهیم. ایشان تاکید کردند که احزاب قوی در هر کشور، از یکسو جلوی رشد استبداد در سیستم حکومتی را می‌گیرند و از سوی دیگر، مانع رشد جریان‌های تروریستی می‌شوند.

در هر نظام سیاسی وقتی فعالیت احزاب و گروه‌ها رسمیت دارد، یک سلسله پیش‌فرض‌های ملازم آن هم مورد قبول واقع می‌شود. مطابق این پیش‌فرض‌ها، حکومت حق مردم است و در هر جایی که فعالیت فردی برای اصلاح امور جامعه ناممکن یا دشوار است، می‌توان در قالب ساختارهایی مدنی، در هیبت جمعی فعالیت و برای رسیدن به اهدافی مشخص، تشکیلات ایجاد کرد. اینگونه تشکل‌ها، عملا قدرت حاکمان را محدود می‌کنند و آنان را پاسخگو می‌پسندند. این رویه طبعا در تعارض با نظام‌های سیاسی مستبد قرار دارد که قدرت را متمرکز می‌کنند و چرخش قدرت در آن دشوار است و نقد قدرت با واکنش حاکمان مواجه می‌شود و اصلاح اجتماعی هم به‌سختی صورت می‌گیرد یا اساسا منتفی می‌شود.

از سوی دیگر در جامعه‌ای که با فعالیت احزاب سیاسی، صاحبان قدرت جابه‌جا می‌شوند، هم کسب قدرت با استفاده از اهرم‌های قانونی شدنی است و هم در هنگام از دست دادن قدرت، یک فاجعه سیاسی برای حاکمان رخ نخواهد داد چون امکان بازگشت آنان به قدرت باز هم وجود دارد. همین رویه، همه نیروهای سیاسی را در درون حکومت نگاه می‌دارد و میل به خروج از حاکمیت را کاهش می‌دهد. در این وضعیت دلیلی ندارد که برخی از جریان‌های سیاسی از پیگیری اهداف خود در بستر قانونی مایوس شوند و به اقدامات فراقانونی و خشن و تروریستی روی آورند. تروریسم و اقدام نظامی هنگامی در دستور کار برخی جریان‌های اجتماعی قرار می‌گیرد که آنان از رسیدن به اهداف مورد نظر خود از طریق قانونی مایوس می‌شوند و طبعا به سمت براندازی می‌روند و شایع‌ترین روش براندازی هم توسل به جنگ مسلحانه و اقدام نظامی است که غالبا به تروریسم کور ختم می‌شود. از این منظر، فعالیت احزاب سیاسی کارآمد، قطعا به زیان تروریسم است و ساختارهای قانونی را در مقابل براندازان سیاسی و نظامی تقویت می‌کند.

متاسفانه احزاب سیاسی در کشور ما از ضعف‌های متعددی در رنجند و به همین دلیل نمی‌توان آنان را کارآمد تلقی کرد. احزاب سیاسی در کشور ما فصلی هستند، تنها در پایتخت فعالند، کادرسازی و آموزش نخبگان را در حد محدود انجام می‌دهند، ضعف جدی در ارایه برنامه برای اداره کشور دارند، فراگیر نیستند و به همین دلیل نمی‌توان امید داشت که احزاب سیاسی در کشور ما بتوانند در دو زمینه منزوی کردن جریان‌های تندرو و نیز در جلوگیری از رشد استبداد در حکومت کارکرد بازدارنده بزرگی داشته باشند و در واقع در جلوگیری از این آفات، نقش نهادهای اجتماعی دیگر از احزاب سیاسی بیشتر است.

Share and Enjoy


اضافه کردن نظر