نسخه چاپی نسخه چاپی

تاملی در خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه

روزنامه اعتماد / سوم تا هشتم تیرماه ۹۵

این روزها و شب‌های ماه مبارک رمضان با نام امام علی (ع) گره خورده است. به همین مناسبت با نگاهی به خطبه ٢١۶ نهج‌البلاغه می‌خواهم از عدالتی سخن بگویم که با نام آن امام مظلوم، پیوند خورده و حسرتی است که بر دل تاریخ مانده است. برای چند روز فرازهایی از خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه را گزینش کرده‌ام تا با هم مرور کنیم و متناسب با نیاز امروزمان از آن سخن بگوییم، شاید درسی برای همه ما اعم از حاکمان و مردم باشد.

1053500x511_1425732019544837

رابطه متقابل حق و تکلیف در مرام امام علی

امام علی (ع) برای جنگ با معاویه به صفین رفته است. طبیعی می‌نماید که با مردم و سربازانش درباره رزم و جنگ سخن بگوید و چگونگی غلبه بر دشمن را به بحث بگذارد اما ایشان در صحرای صفین، رزمندگان را گرد آورده و درباره حقوق متقابل حاکمان و مردم سخن می‌گوید و بر اجرای حق و عدل تاکید می‌کند تا همگان دریابند که فلسفه حکومت در نزد او نه کسب قدرت به هر قیمت بلکه اجرای عدالت است و بس.

✅ حق، دوطرفه است نه یک‌طرفه

در خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه، امام علی پس از حمد و ستایش خداوند می‌فرماید: خداوند به خاطر اینکه مسوولیت حکومت را در اختیار دارم و ولی امر شما هستم، برای من حقی را بر شما قرار داده است ولی این حق یک طرفه نیست بلکه متقابل است یعنی مانند همان حقی که من بر شما دارم، شما هم بر من حقی دارید.

این روزها بحث «حق» و «تکلیف» بسیار مطرح می‌شود اما بیشتر در تعارض با یکدیگر مطرح می‌شوند در حالی که این دو، بیان یک واقعیت از دو منظر متفاوتند. حق حاکم بر مردم یعنی تکلیف مردم نسبت به حاکم و حق مردم بر حاکم یعنی تکلیف حاکم در مقابل مردم. امام علی این دو را نسبت به مردم و حاکمان به صورت کاملا برابر و متقابل می‌نگرد و از منظر ایشان، این گونه نیست که حاکمان به دلیل برخورداری از قدرت، صرفا دارای حق باشند و تکلیفی بر دوش آنان سنگینی نکند و مردم نسبت به آنان حقی نداشته باشند.

سپس می‌فرمایند: فالْحقُّ أوْسعُ الاْشْیاءِ فِی التّواصُفِ، و أضْیَقُهَا فِی التّناصُفِ، یعنی حق در مقام توصیف، بسیار وسیع و در مقام عمل، بسیار تنگ و محدود است. می‌توان ساعت‌ها در وصف حق سخن گفت و صدها کتاب درباره ضرورت رعایت حقوق متقابل نگاشت اما مهم این است که به این گفته‌ها عمل شود. در هنگام رعایت حق است که کم می‌آوریم و تاب رعایت حق دیگران را نداریم و حاضر به ادای تکلیف خودمان نسبت به دیگران نیستیم. طبعا صاحبان قدرت بیش از دیگران از این منظر در معرض لغزش هستند چون تمایل به برخورداری بیشتر از حق خود را دارند و در عین حال چون در مقام عمل، ادای تکلیف دشواری دارند، از انجام تکالیف خود می‌گریزند. امام علی این را نفی می‌کند.

✅ صاحبان قدرت، خدایی نکنند

دشواری و تنگنای اجرای حق در عمل، به این دلیل است که اجرای حق، یک امر متقابل است یعنی اگر به نفع کسی محقق شود، ممکن است علیه دیگری باشد و اگر علیه کسی اجرا شود قطعا به نفع طرف دیگر تمام خواهد شد. این واقعیت که اجرای حق همیشه برای آدمی خوشایند نیست و گاهی به زیان انسان تمام می‌شود، اصلی‌ترین دلیل دشواری و مضیق بودن حق در مقام عمل است. هر صاحب‌قدرتی تمایل دارد که از تمام حق برخوردار باشد و هیچ محدودیتی علیه او اعمال نشود و طبعا این امر ناشدنی است مگر اینکه برای دیگران حقی و برای خود تکلیفی قایل نباشد و البته این سیاق، به بندگان خدا نمی‌زیبد زیرا تنها خداوند است که این‌گونه است یعنی اجرای حق، برای اوست و نه علیه او و در مورد بندگان، حتما حق و تکلیف در‌هم‌تنیده هستند. خداوند هم به این دلیل که قادر مطلق نسبت به بندگان خود است و بر هر‌چه مقدر کرده به عدالت عمل خواهد کرد، دارای حق عبادت کردن نسبت به بندگان خویش است و البته برای این اطاعت، پاداشی دوچندان در نظر گرفته است. بنابراین صاحبان قدرت، ادعای خدایی نکنند و از مردم صرفا انتظار اطاعت نداشته باشند.

✅ حاکمان به تکلیف عمل نکنند، حقی هم ندارند

آنگاه امام علی (ع) می‌فرمایند: خداوند یکی از حقوق خود بر مردم را این قرار داده که کسانی از مردم نسبت به دیگران از حقوق واجبی برخوردار باشند. خداوند این حقوق را در مقابل هم قرار داد به‌گونه‌ای که برخی از این حقوق، حقوق دیگر را واجب می‌سازند و در حقیقت هیچ کس مستوجب حقی واجب بر دیگران نیست مگر اینکه در ازای آن، حقوقی را مراعات کند. در این فراز چند نکته مهم جلب‌توجه می‌کند؛ اول اینکه برخی از افراد نسبت به دیگران از حقوق واجبی برخوردارند و این یعنی افرادی هستند که به واسطه برخی صلاحیت‌ها یا مسوولیت‌ها، باید اطاعت شوند. دوم اینکه همین حق مردم بر مردم، از نظر خداوند، بخشی از حقوق حضرت حق بر بندگان خود است یعنی حق‌الله است و با حق‌الناس در یک جهت قرار دارد. سوم اینکه این حق برای افراد به شرطی ایجاد می‌شود که آنان نیز حقوق متقابل خود را ادا کنند یعنی به تکلیف خود عمل کنند. بر این اساس، این طور نیست که ما به صورت یک‌طرفه از حقوق برخوردار باشیم و بر دیگران اطاعت از ما واجب باشد و در ازای آن، مسوولیت و تکلیفی روی دوش ما نباشد. حق حاکم بر مردم به شرطی ایجاد و اطاعت از حاکم به شرطی واجب می‌شود که حاکمان هم به حقوقی که مردم بر آنان دارند، احترام بگذارند و به آن عمل کنند و در غیر این صورت، اساسا حقی برای حاکمان ایجاد نمی‌شود و اطاعت از آنان نه‌تنها واجب نیست بلکه در مواردی حرام هم می‌شود.

حق متقابل حاکم و مردم، اصلاح یکدیگر

یکی از حقوقی که خداوند واجب کرده و به تعبیری، بزرگترین حقی که خداوند واجب کرده، حق متقابل حاکم بر مردم و حق مردم بر والی است.

فلسفه جعل این حقوق از سوی خداوند، در این خطبه نهج‌‌البلاغه چنین بیان شده است: فَجَعَلَهَا نِظَاماً لاِلْفَتِهِمْ، وَ عِزًّا لِدِینِهِمْ، فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّهُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَهِ، وَ لاَ تَصْلُحُ الْوُلاَهُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَهِ الرَّعِیَّهِ. این نظام حقوقی متقابل، برای این وضع شده است که پیوند الفت میان حاکمان و مردم، پایدار بماند و نظام‌‌ و سامان پیدا کند و دین آنان عزت یابد. این هدف شدنی نیست مگر این که هر کدام از دو طرف، حق را پاس بدارند و به تکلیف خود نسبت به طرف دیگر عمل کنند. حضرت تاکید می‌‌کند که اصلاح مردم، با اصلاح رهبران و حاکمان شدنی است و حاکمان هم اصلاح نمی‌‌شوند مگر این که مردم در مسیر درست و صحیح قرار گیرند و بر این مسیر، مستقیم بمانند و استقامت بورزند. در واقع برخلاف تصور خیلی از افراد که با تحقق حاکمیت رهبران صالح، کار را تمام شده فرض می‌‌کنند و این امر را برای اصلاح جامعه و مردم کافی می‌‌دانند، امام علی معتقد است که نوعی تاثیر و تاثر متقابل در این قضیه وجود دارد به گونه‌‌ای که اصلاح مردم به اصلاح زمامداران وابسته است و اصلاح زمامداران هم بر استقامت مردم بر مسیر درست و انجام عمل صالح و همراهی با حاکمان صالح مرتبط است. مردم صالح می‌‌توانند حاکمان را وادار به دوری از فساد کنند همانگونه که حاکمان صالح قادرند روند اداره کشور و مردم را به سمتی هدایت کنند که به صلاح مردم ختم شود.

✅ دستاوردهای رعایت حقوق متقابل مردم و حاکمان

امام علی سپس برخی از دستاوردهای این پیوند متقابل مردم و حاکمان بر سر رعایت حقوق یکدیگر را بر می‌‌شمرد: اگر مردم حق والی را ادا کنند و در مقابل، حاکمان هم حق مردم را پاس بدارند، در آن صورت چند اتفاق مهم رخ می‌‌دهد:

اولا، حق در میان آنان و در جامعه، عزت می‌‌یابد و قدرتمند و عزیز می‌‌شود.

ثانیا، راه‌‌های دین و دینداری هموار می‌‌شود.

ثالثا، پرچم عدالت در سرزمین اسلامی برافراشته می‌‌شود.

رابعا، سنتهای درست در مقابل بدعتها، احیا و سنت پیامبر(ص) در جامعه جاری می‌‌شود.

خامسا، با این روش، امور جامعه و عصر و زمان اصلاح می‌‌شود.

سادسا، امیدواری به بقای حکومت و دولت افزایش می‌‌یابد.

سابعا، امید دشمنان به یاس مبدل می‌‌شود و تحقق مطامع آنان علیه نظام اسلامی میسر نمی‌‌شود.

آیا این سخنان برای امروز ما درس نیست؟ چگونه است که گروهی از حاکمان با هدف بقای در قدرت و حفظ نظام و حتی مقابله با دشمن و ناامید کردن آنان، به نقض حقوق مردم مبادرت می‌‌کنند در حالی که به فرموده امام علی، راه رسیدن به آن اهداف، رعایت حقوق مردم است؟ اگر مردم احساس کنند که حاکمان به عقود فیمابین اعتنا ندارند و حق مردم را ادا نمی‌‌کنند و خود را با خداوند اشتباه گرفته و از مردم صرفا انتظار تبعیت دارند، در آن صورت حلقه الفت میان آنان با حکومت می‌‌گسلد و هم امور مردم اصلاح نمی‌‌شود و هم احتمال بقای حکومت کاهش می‌‌یابد و هم دشمنان با دیدن اوضاع جامعه و کشور، به سقوط نظام امیدوار می‌‌شوند و به تلاشهای خود علیه جامعه اسلامی می‌‌افزایند.

✅ آسیب‌های عدم رعایت حقوق متقابل حاکمان و مردم

امام سپس به این نکته می‌پردازد که اگر حاکمان حق مردم را پاس ندارند یا مردم در تبعیت و حمایت و خیرخواهی برای حاکمان کوتاهی کنند، چه آسیب‌هایی متوجه جامعه خواهد شد. در این زمینه می‌فرمایند:

اگر مردم حق والی را ادا نکنند و به جای اطاعت و تمکین به اقتدار قانونی حاکمان، خود را بالاتر از والی قرار دهند و بر آنها چیره شوند یا حاکمان حق مردم را ادا نکنند و بر آنها ظلم روا دارند و در حق آنان اجحاف کنند، طبعا آسیبهای گوناگونی متوجه جامعه اسلامی خواهد شد. امام علی(ع) این آسیبها را در چند محور بر می‌شمرند:

۱ – تفرقه و اختلاف کلمه ایجاد می‌شود.

۲ – نشانه‌های ستم و جور آشکار می‌شود.

۳ – نیرنگ و فریب در دینداری به وفور مشاهده می‌شود.

۴ – جاده‌هاى روشن سنّتها و آداب دینى متروک خواهد شد.

۵ – بر طبق هوا و هوس عمل مى‌شود.

۶ – احکام الهى و دینی تعطیل مى‌گردد.

۷ – بیماریهاى اخلاقى و آلودگی نفسانی فزونى مى یابد.

۸ – مردم از این که حق بزرگی معطل بماند و به آن عمل نشود یا امور باطل بزرگی مورد توجه و عمل قرار گیرد، نگران نمی‌شوند.

پیامدهای این وضعیت هم روشن است. فَهُنَالِکَ تَذِلُّ الاْبْرَارُ، وَ تَعِزُّ الاْشْرَارُ، وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ. در این شرایط، ابرار و نیکان خوار خواهند شد و اشرار و بدان، عزت پیدا کرده و قدرت می‌یابند. آن گاه خداوند بر طبق سنتهای خود، عذاب و پراکندگی و رنج و ناگواری را برای چنین مردمی در نظر خواهد گرفت که طبعا برای بندگان، دشوار و دردناک خواهد بود.

سنت‌های الهی در طبیعت و جامعه و تاریخ به یکسان جریان دارد و این گونه نیست که کسی بتواند مدعی باشد به خاطر ادعای دینداری، خداوند غلبه و پیروزی او را تضمین کرده است. همه آنچه امام علی در این خطبه به عنوان دستاورد رعایت حقوق متقابل حاکمان و مردم بر می‌شمرند یا از آسیب‌هایی که سخن می‌گویند، جملگی سنت خداوند در تاریخ و جامعه است و مهم نیست که ما مسلمان باشیم یا نباشیم زیرا اگر این سنتها، مورد توجه هر حکومتی قرار بگیرد، از ثمرات آن برخوردار می‌شود و از آسیبهای آن در امان می‌ماند. بقای حکومتها، ناکامی دشمنان یک ملت، رعایت اصول روشن و مقبول همگان در جامعه، رضایت مردم، اصلاح امور کشور، وحدت اجتماعی و … نتیجه سازوکاری است که در آن، حق متقابل مردم و حاکمان ادا می‌شود و هیچ کدام از طرفین، به زیاده‌خواهی روی نمی‌آورند.

برای مقابله با آسیب‌ها چه باید کرد؟

گفتیم که رعایت حقوق متقابل حاکمان و مردم، ثمراتی دارد و عدم رعایت آن، آسیب‌هایی را به همراه می‌آورد. حال این پرسش مطرح می‌شود که از نظر امام علی(ع) برای جلوگیری از بروز آسیب‌هایی که برشمرده شد، چه باید کرد؟ امام علی بر عنصر امر به معروف و نهی از منکر تاکید دارند و می‌فرمایند: «بر همه شما لازم است یکدیگر را به اداى حقوق سفارش و نصیحت و در انجام آن به هم کمک نمایید».

در این فراز از خطبه، امام علی تاکید می‌کند که خیرخواهی برای دیگران و کمک کردن به همدیگر برای ادای حق متقابلی که بر دوش همه هست، عین اطاعت از خداوند است. طبعا نباید از افراد، اطاعت کامل و متناسب با ذات خداوندی را انتظار داشته باشیم اما در این حد که حق خداوند بر بندگان در زمینه نصیحت به یکدیگر را ادا کنیم، انتظار معقولی است. بنابراین به عنوان بخشی از اطاعت بندگان از خداوند، باید بر امر به معروف و نهی از منکر تاکید کنیم و نصیحت کردن به حاکمان و مردم برای ادای حق طرف مقابل و نیز کمک و همکاری با یکدیگر برای تحقق این حق را به میزان مقدور، از وظایف خود بدانیم.

✅ ضرورت مشارکت همگانی در اداره امور

امام علی(ع) پس از بیان اینکه نصیحت و خیرخواهی برای یکدیگر و تعاون و همکاری برای تحقق حق، یکی از حقوق الهی است و همگان باید به آن عمل کنند، بر این نکته تاکید می‌کنند که هر کسی ولو آنکه ظاهرا از قدرتی هم برخوردار نبوده و میزان قدرتش به اندازه قدرت افراد صاحب نفوذ نیست، باید در مسیر اصلاح اجتماعی و نظارت بر حاکمان و خیرخواهی برای آنان گام بر دارد. این حق واجب خداوند بر بندگان خویش است که به اندازه وسع و قدرت خویش، برای اصلاح اجتماعی بکوشند و از آسیب‌هایی که با رعایت نشدن حقوق متقابل ایجاد می‌شود، حکومت و مردم را برهانند.

ایشان تاکید می‌کنند: «هیچ کس ـ هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه‌دار، برتر از آن نیست که در انجام حقى که خدا بر عهده او گذارده، بى‌نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچکس – هر چند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند- کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود».

این سخن امام علی(ع) اوج استدلال برای مشارکت دادن همه مردم در امر حکومت است. برخی به خاطر صلاحیت‌هایی که برای خود قایلند، گمان می‌کنند که امکان اداره همه امور کشور را دارند و تصمیمات آنان برتر و قابل دفاع‌تر از دیگران است و مداخله دادن کسانی که به زعم آنان، از نظر دانش و تجربه به گرد پای آنان هم نمی‌رسند، هیچ ضرورتی ندارد. امام علی تاکید می‌کنند که هیچ کس بی‌نیاز از مشارکت دادن دیگران در تصمیم‌سازی، تصمیم‌گیری، اجرا، نظارت، اصلاح و دیگر روندهای اداره کشور نیست ولو آنکه سابقه دین‌داری وی بیشتر باشد یا جایگاهش در برخورداری از حق، برتر قرار گرفته باشد. همچنین ایشان تاکید می‌کنند که هیچ کس آنقدر کوچک نیست که از او کاری بر نیاید ولو آنکه او را مردم خوار شمارند و بی‌ارزش بدانند.

✅ نهی از تملق و ثناگویی اطرافیان به حاکمان

سخنان امام علی(ع) که به اینجا رسید یکی از اطرافیان برخاست و طی سخنانی بر وفاداری خود به امام تاکید کرد و سخنانی را بر زبان جاری ساخت که بوی ثنا و تمجید زیادی از آن به مشام می‌رسید. به گفته مرحوم کلینی، آن مرد در سخنانش گفت: «اى امیرمومنان! تو امیر ما هستى و ما رعیت تو. خداوند به وسیله تو ما را از ذلّت خارج کرد و با عزیز ساختن تو غل و زنجیر اسارت را از بندگانش برگرفت. آنچه مى‌پسندى دستور ده و آنچه اختیار مى‌کنى امر کن! تو سخنگوى راستگویى هستى و حکمران موفق و زمامدار لایق. ما هرگز نافرمانى تو را جایز نمى‌شمریم و علم هیچ کس را قابل مقایسه با علم تو نمى‌دانیم، قدر ومنزلت تو نزد ما بسیار والا و فضل تو بسیار عظیم است». (کافى، ج ۸، ص ۳۵۵ روضه کافى)

برای ما که در این زمان انواع تملق و چاپلوسی را شنیده‌ایم و شاهدیم، از این سخنان بوی حمد و ثنای زیادی به مشام نمی‌رسد اما حضرت علی(ع) در همین حد را هم نمی‌پسندد و با ذکر عظمت خداوند، خود را کوچک می‌شمارد و تاکید می‌کند: «از بدترین و سخیف‌ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوستدار تفاخرند و کار آنها را بر نوعى برترى‌جویى حمل کنند. من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذت مى برم. من بحمدالله چنین نیستم و به فرض که من (به مقتضاى طبیعت بشرى) مدح و ثنا را دوست مى‌داشتم، آن را به جهت خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک مى‌کردم، همان خداوندى که به جهت عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر براى ثنا و ستایش است».

سخن امام علی این نیست که صفاتی را که ندارم به من نسبت ندهید بلکه دقیقا بر این نکته تاکید دارند که حتی همین موارد درست را هم اینگونه کنار هم قرار ندهید و اینگونه اظهار ندارید تا ذهن افراد صالح جامعه به این سمت هدایت نشود که من از این بیانات خوشحال هستم. واضح است که یکی از دلایل امام علی در نهی تملق و چاپلوسی این است که انسان از جایگاه خود دور می‌شود و باور می‌کند که آنچه دیگران درباره وی می‌گویند، محتملا صحیح است و به تدریج شنیدن سخن حق، بر او گران خواهد آمد و شنیدن تملق به عادت ثانوی و شاید اولیه او تبدیل می‌شود.

ای مردم! نصیحتم کنید!

پس از هشدارهایی که امام علی به مردم می‌دهد و از تمجید و ستایش رهبران و حاکمان، بازشان می‌دارد، به بیان انتظارات خود از مردم می‌پردازد که اصلی‌ترین آنها، نصیحت کردن، مشورت دادن در اجرای عدالت و او را با پادشاهان جبار یکی ندانستن، پرهیز از تملق و چاپلوسى، بیان حق و پرهیز از کتمان حقایق تلخ به جهت ناخوشایند بودن آن و انتقاد سالم و سازنده است: «با من همان‌گونه که با پادشاهان سرکش سخن می‌گویند، حرف نزنید و همان‌طور که نسبت به حاکمان تندخو و جبار مرسوم است، با من محافظه‌کاری پیشه نکنید و با من با ظاهرسازی و به صورت تصنعی و ساختگی رفتار نکنید. گمان نکنید که گفتن حرف حق بر من سنگین می‌آید و عرضه عدالت به من، برایم دشوار است. همچنین تصور نکنید که درصدد بزرگ جلوه دادن خویش بر دیگرانم. کسی که شنیدن سخن حق بر او سنگین باشد یا عرضه عدالت بر او گران بیاید، طبعا اجرای حق و عدل بر او سنگین‌تر خواهد آمد».

روشن است که امام علی به عنوان یک انسان، همه حاکمان را در معرض این خطر بزرگ می‌بیند که به جباران و گردن‌کشانی تندخو تبدیل شوند اگر تاب شنیدن انتقاد و حرف حق را نداشته باشند. طبعا کسانی که تاب انتقاد را ندارند در مقام عمل هم نمی‌توانند هیچ اصلاحاتی را انجام دهند و حقی را جامه عمل بپوشانند و عدالتی را محقق کنند. ایشان خودشان را نیز – خواه برای نشان دادن زمینی بودن نحوه حکومت کردن‌شان یا به خاطر آموزش به همه حاکمان تا خودشان را خالی از اشکال نبینند – نیازمند نصیحت و خیرخواهی می‌دانند و می‌فرمایند: «از گفتن سخن حق یا مشورت عادلانه، خوددارى نکنید زیرا من خود را بالاتر از آن نمى‌دانم که اشتباه کنم و از خطا در کارهایم ایمن نیستم مگر اینکه خداوندى که از من قادرتر است، مرا از خطا حفظ کند. همان پروردگاری که به یقین من و شما بندگان و مملوک اوییم و جز او پروردگارى نیست. همان پروردگاری که آنچنان در وجود ما توان تصرف دارد که ما آن‌گونه، قدرت تصرف در خویش را نداریم. همو که ما را از آنچه در آن بودیم به سوى صلاح و رستگارى راهنمایى کرد، ضلالت را به هدایت تبدیل نمود و بصیرت و بینایى را بعد از ضلالت و کوردلى به ما عطا فرمود».

این نگرش امام علی به خداوند و همه‌چیز را از او دانستن و قدرت زمینی را در مقابل عظمت الهی هیچ‌انگاشتن، کمترین نتیجه‌اش در عرصه سیاست و حکومت این است که صاحبان قدرت خود را در موضعی برتر از مردم نمی‌بینند، احتمال خطای تصمیم‌گیری و تشخیص و ضعف در عمل را برای خود منتفی نمی‌دانند، با تمام وجود نیاز حکومت و دولتمردان را به انتقاد و شنیدن حرف حق حتی از زبان افرادی با کمترین وجهه اجتماعی، احساس می‌کنند، برای خود در مقابل مردم، حقی علیحده قایل نیستند و برای مردم هم بسان حاکمان، حقوقی قایلند که در مقابل قدرت حاکمان قرار دارد. امام علی به این سخنان باور و ایمان داشت و برای ایجاد اصلاحات اجتماعی و اجرای عدل و حق، تردید نمی‌کرد.

آن حضرت همه حکومت را برای اجرای حق و عدالت می‌خواست و در میان مردم، کسانی را که به او انتقاد و عیب و اشکال کارها را گوشزد می‌کردند، به خویش نزدیک‌تر می‌دانستند. این سخن متعلق به فرزند ایشان (امام محمد باقر) است اما قطعا خودشان بیش از همه به این کلام معتقد بودند که: «اتبع من یبکیک و هو لک ناصح ولا تتبع من یضحکک و هو لک غاش، یعنی از کسی که از روی خیرخواهی با یادآوری عیب‏هایت و با بیان سخن حق و عدل، تو را به گریه درآورد پیروی کن، نه از کسی که از روی ناخالصی، تو را با سخنان تمجیدآمیز و متملقانه و خوشایند نفس تو، به خنده وا‌می‏دارد و خوشحال می‌کند» (الکافی، ج ۲، ص ۶۳۸).

✅ جمع‌بندی

نسبت ما با مضامین بلند این خطبه شریف حضرت علی(ع) چیست؟ چنین به نظر می‌رسد که روح اندیشه حاکم بر نظریات سیاسی موجود با آنچه آن امام بزرگوار می‌فرماید، سازگار نیست. بسیاری از ما از حکومت دینی این را می‌فهمیم که خداوند حق حکومت کردن را برای قشری خاص لحاظ کرده و دیگران جز اطاعت از این قشر در امرها و نهی‌ها و مصلحت‌اندیشی‌ها، وظیفه و مسوولیتی ندارند در حالی که امام علی حتی حکومت خودشان را که ما شیعیان، حکومت امام معصوم می‌دانیم، مبتنی بر حق متقابل حاکمان و مردم می‌دانند و بدون رعایت حق مردم از سوی حاکمان، اساسا معتقد به تعیین حقی برای حاکمان نیستند. از طرفی، کشاندن هاله‌ای از قداست بر گرد حاکمان و مصون دانستن آنان از خطا و اشتباه، از مواردی است که با روح این خطبه امام علی سازگاری ندارد. امام علی اصرار بر ایستادگی مردم بر اصول روشن دین و ارزش‌ها و آرمان‌های انسانی و اسلامی دارد و همین ایستادگی را عامل اصلاح رهبران و حاکمان معرفی می‌کند. امام علی، محافظه‌کاری در مقابل خود را نهی می‌کند و بر بیان حرف حق اصرار دارد و نصیحت و خیرخواهی برای خود را ضروری می‌شمارد. اینکه امام علی تاکید می‌کند که امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید تا اشرار بر شما مسلط نشوند، یک وجه آن این است که حتی خوبان جامعه در نبود نظارت همگانی و نقد و انتقاد، به اشرار جامعه تغییر وضعیت می‌دهند و آنگاه هر چه برای دفع شر آنها، دعا هم بکنید، مستجاب نخواهد شد.

نباید تصور کنیم که همگان قادرند با تکیه بر رابطه خود با خدا، از این استحاله تدریجی در امان بمانند و نیازی به نظارت خلق خدا ندارند. متاسفانه این واقعیت را در طول تاریخ و از جمله در همین سال‌های تشکیل جمهوری اسلامی شاهد بودیم که تقوای الهی به تنهایی کارساز نیست و نظارت همگانی مردم هم ضرورت دارد.

Share and Enjoy


اضافه کردن نظر